صمغ جاوشیر

معرفی صمغ جاوشیر

جاوشیر صمغ گیاهی است که از گیاهی چندساله و علفی از خانوادهٔ Umbelliferae (چتریان) به‌دست می‌آید.
نام علمی این گیاه Opoponax Chironium Koch بوده و در زبان فارسی با نام‌های جواشیر، جاشیر، کوشیز، کوشیر، گاوشیر، جاوشی، لاور شیر، جوواشیر، جوشیر و در زبان یونانی با نام أرکاکفش شناخته می‌شود.

گیاه جاوشیر ساقه‌ای استوانه‌ای با ارتفاع حدود یک متر (در برخی منابع تا دو متر) دارد که در بسیاری از گونه‌ها پوشیده از تارهای سفید پنبه‌ای است و به ساقه رنگ خاکستری مایل به سفید می‌دهد. در بعضی گونه‌ها ساقه حالت خوابیده دارد.
برگ‌های گیاه ساده، کامل، بیضی‌شکل، پهن و نامنظم، زبر و خشن بوده و کناره‌های آن دندانه‌دار و به رنگ سبز تیره است.
گل‌های جاوشیر زردرنگ، خوشبو و به‌صورت چتر مرکب ظاهر می‌شوند و دانه‌های آن سیاه‌رنگ و از نظر اندازه مشابه انیسون یا زنیان هستند.

مشخصات صمغ جاوشیر

صمغ جاوشیر ماده‌ای رزینی و سقزی‌شکل است که از ریشهٔ گیاه به‌دست می‌آید، اگرچه از ساقهٔ گیاه نیز قابل استخراج است، اما صمغ ریشه از کیفیت بالاتری برخوردار می‌باشد.

برای استخراج صمغ، در اوایل تابستان حدود ۱۰ تا ۱۲ سانتی‌متر خاک اطراف یقهٔ ریشه کنار زده می‌شود. سپس ریشه را با تیغ شکاف داده و زیر آن را با برگ‌های تمیز فرش می‌کنند تا شیرهٔ خارج‌شده جمع‌آوری شود.
شیرهٔ گیاه در اثر تیغ‌زدن یا گاهی بر اثر نیش حشرات از ریشه یا ساقه خارج می‌شود و در مجاورت هوا به‌تدریج سفت و خشک می‌گردد. این شیرهٔ خشک‌شده همان صمغ جاوشیر است که پس از جمع‌آوری به بازار عرضه می‌شود.

ویژگی‌های ظاهری صمغ مرغوب جاوشیر:

• • رنگ سطح خارجی زعفرانی یا قرمز تیره

  • رنگ مقطع داخلی سفید که در مجاورت هوا تیره می‌شود

  • بوی تند و نافذ و نسبتاً نامطبوع

  • طعم تیز و گزنده که زبان را می‌گزد

  • هنگام آسیاب شدن، ذرات سفید ایجاد می‌کند

  • به دست می‌چسبد

  • به‌راحتی در آب یا سرکه حل می‌شود و پس از حل شدن، مایعی سفید و شیری‌رنگ ایجاد می‌کند

  در گیاه جاوشیر یک اسانس روغنی معطر نیز وجود دارد که از آن در صنایع عطرسازی استفاده می‌شود.

طبع و مزاج جاوشیر در طب سنتی

از نظر حکمای طب سنتی، مزاج جاوشیر گرم و خشک است.
برخی آن را گرم و خشک درجهٔ سوم و برخی دیگر گرم درجهٔ سوم و خشک درجهٔ دوم دانسته‌اند.

خواص دارویی جاوشیر در طب سنتی

در منابع طب سنتی، جاوشیر به‌عنوان مفرده‌ای جاذب، بادشکن و تریاقی معرفی شده و دارای خواص زیر است:

• تحلیل بادها در بدن و رفع انسدادها

• تقویت اعصاب ضعیف

• پاک‌سازی بدن از اخلاط لزج و هضم‌نیافته

• مصلح قوی برای بلغم سوخته‌شده به سودا

• دافع امراض ناشی از بلغم سوخته

• بادشکن قوی و مفید برای بیماری‌های با منشأ ریح و امراض سرد و بلغمی

• مفید برای سردی و بلغم در اعصاب و دماغ

• نافع در سردرد، فلج، لقوه، صرع، صرع کودکان، تشنج، ام‌الصبیان، رعشه، پارکینسون، نسیان و کابوس

• مدر و افزاینده ترشح ادرار

• درمان سرفه‌های بلغمی، عفونت ریه، آب‌آوردگی ریه و اختلالات ریوی با منشأ سرد و مرطوب

• قطع قاعدگی، اخراج جنین و کمک به زایمان آسان

• خردکنندهٔ سنگ مثانه و کلیه

• دفع‌کننده و خنثی‌کنندهٔ سموم بدن

• سرمهٔ چشم برای امراض چشمی ناشی از رطوبت و بلغم

• نافع برای التهاب رحم، انواع قولنج، بواسیر، ورم بواسیر، ناسور، شقاق مقعد و فتق ناشی از ریح و بلغم

• طِلا کردن عصارهٔ جاوشیر برای درمان ورم طحال

• چکانیدن جوشاندهٔ آن در گوش برای کری و بیماری‌های گوش ناشی از ریح و بلغم

• قراردادن یا مالیدن جاوشیر به دندان کرم‌خورده برای تسکین درد دندان

• رفع کوفتگی، درد مفاصل، درد ناشی از صدمات، و کمک در شکسته‌بندی و ترمیم استخوان

موارد احتیاط و منع مصرف

• مصرف جاوشیر برای زنان باردار ممنوع است و می‌تواند خطر سقط جنین داشته باشد.

• مصرف خوراکی یا موضعی آن باید حتماً با نظر پزشک یا متخصص طب سنتی انجام شود.

• مصرف خودسرانه، به‌ویژه در افراد گرم‌مزاج، می‌تواند عوارض ایجاد کند.

• به‌عنوان ماده‌ای با خاصیت تریاقی، مصرف دوز و مصلح مناسب بسیار مهم است.

نحوه مصرف قطره جاوشیر

جمع‌بندی

صمغ جاوشیر یکی از مفردات مهم در منابع طب سنتی ایران است که به‌دلیل مزاج گرم و خشک، بیشتر در درمان اختلالات سرد و بلغمی کاربرد داشته است. با وجود پیشینهٔ طولانی مصرف، استفاده از آن نیازمند دانش، دقت و تجویز تخصصی است.